Nowy cykl wykładów „Dziedzictwo żydowskie w architekturze Gliwic”: Wykład: „O architekturze dawnego żydowskiego domu przedpogrzebowego.”
Dzieje społeczności żydowskiej w Gliwicach to ważny, a wciąż nie do końca opowiedziany rozdział historii miasta. Pierwsze wzmianki o osadnikach wyznania mojżeszowego pojawiają się już w XVII wieku, zaś dynamiczny rozwój Gliwic w XIX stuleciu w dużej mierze wiązał się z aktywnością przedsiębiorców, przemysłowców i architektów o żydowskich korzeniach. Tragiczny finał tej historii – naznaczony prześladowaniami i zagładą gliwickich Żydów w czasach nazistowskich Niemiec – nie zdołał jednak całkowicie zatrzeć śladów ich obecności.
Do dziś odnajdujemy je w architektonicznej tkance miasta: w dawnym domu przedpogrzebowym, pełniącym obecnie funkcję oddziału Muzeum w Gliwicach – Domu Pamięci Żydów Górnośląskich, w dwóch zespołach cmentarnych, w kamienicach rozsianych po różnych dzielnicach Gliwic. Te zachowane fragmenty materialnego dziedzictwa są niemymi, lecz wymownymi świadkami wielokulturowej przeszłości miasta.
Podczas cyklu wykładów, odbywających się od lutego w Domu Pamięci Żydów Górnośląskich, przyjrzymy się im z bliska. Spotkania przygotowała i poprowadzi Ewa Pokorska-Ożóg – architektka, Miejska Konserwator Zabytków w Gliwicach, autorka bestsellerowej książki „Kolory miasta”.
W marcu opowieść przybliżająca żydowskie dziedzictwo w architekturze stanie się dwugłosem. O dawnym gliwickim domu przedpogrzebowym, dzisiejszej siedzibie Domu Pamięci Żydów Górnośląskich – opowiedzą Ewa Pokorska-Ożóg i dr Ewa Chudyba.
***
Cześć pierwsza wykładu: Ewa Pokorska-Ożóg
Dom przedpogrzebowy na cmentarzu żydowskim przy ul. Księcia Józefa Poniatowskiego to obiekt, który od lat intryguje – właśnie jemu dedykowana była pierwsza dokumentacja konserwatorska, tzw. biała karta. Zawarte w niej informacje przydały się w 2003 roku. Miasto Gliwice zwróciło się wtedy do wojewódzkiego konserwatora zabytków o wpisanie budowli do rejestru zabytków województwa. To przyczyniło się do jego uratowania. Teraz to ocalony materialny świadek złożonych dziejów Gliwic, potwierdzający jego wielonarodową i wielokulturową przeszłość.
Cześć druga wykładu: dr Ewa Chudyba
Gliwicki dom przedpogrzebowy jest warty zainteresowania jako zabytek związany ze społecznością gliwickich Żydów, ale nie tylko. Intrygująca jest także sama neogotycka architektura wzniesionego na początku XX w. obiektu (w latach 1902–1903). Fakt, że Max Fleischer, słynny wiedeński architekt żydowskiego pochodzenia, zdecydował się zaprojektować dom przedpogrzebowy sięgając po styl tak jednoznacznie skojarzony z chrześcijaństwem – może zaskakiwać. W XIX stuleciu, pod wpływem Heglowskiej historiozofii, sprzyjającej – na co zwraca uwagę prof. Wojciech Bałus – zrównywaniu „określonych form w budownictwie z wyznawanym światopoglądem”, ugruntowało się nowoczesne pojęcie stylu. Styl zaczął być postrzegany jako spetryfikowany wyraz określonych idei. Styl neogotycki, będący swego rodzaju uogólnioną, uschematyzowaną reminiscencją średniowiecznych katedr – uznawano zazwyczaj za najwłaściwszy przy wnoszeniu katolickich kościołów. W Gliwicach znajdziemy dwa imponujące przykłady neogotyckich świątyń: katedrę pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła (powstawała w latach: 1896 - 1900) oraz nowy kościół św. Bartłomieja w Sobiszowicach (wznoszony od 1907 do 1911 roku). Z kolei projektanci obiektów kultowych judaizmu – jak w wydanej przez Muzeum w Gliwicach publikacji „Synagogi na Górnym Śląsku” wskazuje dr hab. Jerzy Krzysztof Kos – bądź inspiracji szukali w szeroko pojętym Oriencie (np. styl mauretański), by demonstrować „[…] odrębność konfesyjną gmin żydowskich” – bądź przeciwnie, akcentowali „[…] kulturową i społeczną integrację z chrześcijańskim otoczeniem”, dążąc do neutralizacji tendencji antysemickich. Czy takie dążenie było przyczyną wzniesienia gliwickiego domu przedpogrzebowego w stylu neogotyckim? Czy też raczej to nie architektoniczna „mimikra”, co po prostu konsekwencja asymilacji niemieckich obywateli wyznania Mojżeszowego tamtych czasów? A może to nieoczywisty przejaw uniwersalizacji, a tym samym uabstrakcyjnienia sacrum, procesu charakterystycznego dla nowoczesności, który obejmował społeczności zachodniego świata bez względu na ich religijną przynależność? Zastanowimy się nad tym wspólnie z prowadzącą.
***
Mgr inż. arch. Ewa Pokorska-Ożóg ukończyła studia na Wydziale Architektury Politechniki Śląskiej, studia podyplomowe z zakresu konserwacji zabytków oraz integracji europejskiej. Od 2002 roku jest miejskim konserwatorem zabytków w Gliwicach, w latach 2016 – 2017 sprawowała funkcję Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Ewa Pokorska-Ożóg jest także wykładowczynią akademicką, autorką publikacji i uczestniczką wielu konferencji, projektów i sesji naukowych. Jej wydana przez Muzeum w Gliwicach książka pt. „Kolory miasta” stała się bestsellerem. Prowadzi nie tylko wykłady na temat ochrony zabytków dla pracowników instytucji samorządowych, ale też jest jedną z ulubionych prelegentek gliwickiej publiczności. Od lat współpracuje z Muzeum w Gliwicach, realizowała cykle wykładów: „Twarzą w twarz z Gliwicami”, „Światło w kolorze. Gliwickie witraże”, „Dzielnice Gliwic - znaki szczególne”, „Kolory miasta”, „Inny modernizm. Secesja”. W swoich wykładach podejmuje wątki sytuujące się na przecięciu architektury, historii sztuki, literatury i historii.
Dr Ewa Chudyba, filozofka i kulturoznawczymi, od ponad dekady kieruje Działem Edukacji i Promocji Muzeum w Gliwicach. Przedmiotem jej zainteresowań naukowych jest kulturowy i ontologiczny wymiar architektury, czyli pytanie o to, jaki obraz świata, jaka koncepcja bytu znajduje odzwierciedlenie w danej realizacji. Opracowała metodę badania architektury pod tym właśnie kątem, dla której inspirację stanowią metoda semantyki historycznej Reinharta Kosellecka oraz analizy ontologiczne Władysława Stróżewskiego.
Program
Czwartek, 19 marca 2026, godz. 17.00 - "O architekturze dawnego żydowskiego domu przedpogrzebowego" Wykład wspólny Ewy Pokorskiej-Ożóg i dr Ewy Chudyby
Czwartek, 9 kwietnia 2026, godz. 17.00 - "Salomon Lubowski – jego projekty, budowle i realizacje"
Czwartek, 21 maja 2026, godz. 17.00 - "Symbole judaizmu w architekturze"
Czwartek, 18 czerwca 2026, godz. 17.00 - "Utracone dziedzictwo na Górnym Śląsku – synagogi, których już nie ma"